He Moʻolelo No Ka ʻAʻahu O Ka Poʻe Aliʻi Wahine Hawaiʻi

Abstract

Ua kākau 'ia kēia pepa nei ma ka 'ōlelo Hawaiʻi. He 'elua kumu nui i koho 'ia ai ka 'ōlelo Hawaiʻi ma kēia kākau 'ana a'u. 'O ke kumu mua, 'o ia nō ku'u pilina me ka 'ōlelo Hawaiʻi. 'A'ole au i hānau 'ia ma ka pae 'āina 'o Hawaiʻi nei, a 'a'ole nō ho'i au i hānai 'ia ma loko o nā kaiāulu 'ōlelo Hawaiʻi. Ua hiki mai au ma ka pae 'āina 'o Hawaiʻi nei mai ku'u one hānau 'o Iāpana mai he 'ehiku makahiki i hala aku nei. Mai kēlā manawa mai, ma ka 'ōlelo Hawaiʻi nō au i launa ai me ku'u mau hoa papa 'ōlelo Hawaiʻi, ku'u mau kumu 'ōlelo Hawaiʻi, a me ku'u mau hoaaloha 'ē a'e o nā kaiāulu 'ōlelo Hawaiʻi. He mea poina 'ole ia'u ka 'ōlelo 'ana mai o ku'u mau hoaaloha 'ōlelo Hawaiʻi, "Mahalo i ke a'o 'ana mai i kā mākou 'ōlelo. Hiki iā mākou ke kama'ilio pū me 'oe ma ka 'ōlelo Hawaiʻi." Ma muli o kēia 'ōlelo lokomaika'i a ku'u mau hoaaloha, ua holo ku'u mana'o e ho'oikaika mau i ko'u 'ike 'ōlelo Hawaiʻi i hiki ke kama'ilio pū me lākou. No laila, he mea milimili ka 'ōlelo Hawaiʻi no'u e pili ai i ku'u mau hoaaloha 'ōlelo Hawaiʻi. A ma ka 'ōlelo Hawaiʻi nō ho'i au i a'o mai ai i ka waiwai o nā mo'olelo Hawaiʻi kahiko a me ka 'ike Hawaiʻi mai nā kūpuna mai. He mau ha'awina nō ko ia mau mo'olelo Hawaiʻi kahiko me ka 'ike Hawaiʻi e pōmaika'i ai ke ola o nā kānaka. 'O ka mana'o nui o nā ha'awina a'u i a'o maila, 'o ia ho'i ka pilina o nā kānaka me ka 'āina, ka pilina ma waena o nā kānaka, a me ka 'ike hana no'eau o ka po'e Hawaiʻi. Wahi a kahiko, "He ali'i ka 'āina; he kauwā ke kanaka." Na ka 'āina nō e ho'olako a mālama i ka nohona o nā kānaka. Pēlā pū e mālama ai nā kānaka i ka 'āina. Mālama a kōkua nō ho'i nā kānaka kekahi i kekahi. Ua 'ōlelo 'ia nō ho'i, "Huli ka lima i lalo, he ola. Huli ka lima i luna, he nele." Pēlā e 'ike 'ia ai ka hana nui 'ana o ka po'e Hawaiʻi. A maiau nō ho'i kā lākou hana. 'Ike 'ia ka hana nui a maiau a ka po'e Hawaiʻi ma nā hana no'eau Hawaiʻi like 'ole. Ma ka 'ōlelo Hawaiʻi nō au i a'o mai ai i kēia mau ha'awina, no ka mea, na ke 'ano o ka 'ōlelo Hawaiʻi i hō'ike mai i ka no'ono'o o ka po'e Hawaiʻi no ia mau ha'awina. No laila, he mea nui ka 'ōlelo Hawaiʻi no'u e ho'omaopopo aku ai i ka loina a me ka no'ono'o o ka po'e Hawaiʻi. 'O ke kumu 'elua, 'o ia nō ku'u makemake e ho'okō i ko'u pahuhopu ma ke 'ano he haumāna laeo'o 'ōlelo Hawaiʻi ma lalo o ka malu o ke ke'ena 'o Kawaihuelani. Ua pōmaika'i maoli nō au i ke komo 'ana i ka polokalamu 'ōlelo Hawaiʻi a me ka hana pū 'ana me nā haumāna 'ōlelo Hawaiʻi a me nā kumu 'ōlelo Hawaiʻi no ka mālama 'ana i ka 'ōlelo Hawaiʻi. Komo nō nā haumāna 'ōlelo Hawaiʻi a me nā kumu 'ōlelo Hawaiʻi i ka ho'omōhala 'ana i nā papahana 'ōlelo Hawaiʻi like 'ole i mea e ola mau ai ka 'ōlelo Hawaiʻi. 'O ke kākau 'ana i ka pepa nui ma ka 'ōlelo Hawaiʻi, 'o ia kekahi hana ko'iko'i e mālama 'ia ai ka 'ōlelo Hawaiʻi. Ua hō'ike maila 'o Kauka Laiana Wong i ka mana'o nui o ke kākau 'ana i ka pepa nui ma ka 'ōlelo Hawaiʻi penei: Aia a hō'ano hou 'ia ka 'ōlelo, a laila, hiki ke kūkāk'kā 'ia nā 'ano kumuhana like 'ole, pau pū me nā kumuhana noi'i a ka po'e na'auao o ka honua nei. Pēlā e lako ai ka 'ōlelo Hawaiʻi i nā 'ōlelo a me nā loina 'ōlelo e pono ai ke kākau a wala'au paha ma nā wahi a pau. Aia ka pono o ke kaiaulu 'ōlelo i ka haku 'ana i mau loina hou. 'O ia ihola ka hana e laha ai nā pō'aiapili o ka 'ōlelo, a 'o ia ihola ka mea e māhuahua ai nā kānaka walewaha ma loko o ia mau pō'aiapili. He mea nui ko'iko'i ke kākau 'ana i nā hō'ike papahana noi'i ma ka 'ōlelo Hawaiʻi, no ka mea, he wahi ia i kapu ma mua no ka 'ōlelo haole wale nō. I komo loa aku auane'i ka 'ōlelo Hawaiʻi ma ia wahi, e pi'i nō kona kūlana hanohano a like a like me ka 'ōlelo haole, a e helu 'ia ho'i ma nā 'ōlelo mana o ka honua nei ("Alter Native," 2009, p. 15). No laila, 'o ke kākau 'ana i ka pepa nui ma ka 'ōlelo Hawaiʻi, 'o ia kekahi pahuhopu nui e ho'okō ai ma ke 'ano he haumāna laeo'o 'ōlelo Hawaiʻi. A i ku'u wahi mana'o, 'o ka ho'okō 'ana i ia pahuhopu, 'o ia kekahi ala hele e pāna'i aku ai i nā kumu 'ōlelo Hawaiʻi a me nā hoaaloha 'ōlelo Hawaiʻi no ko lākou kāko'o mau 'ana mai ia'u ma loko o ka polokalamu 'ōlelo Hawaiʻi. Ma muli o ku'u pilina me ka 'ōlelo Hawaiʻi a me ku'u 'i'ini no ka ho'okō 'ana i ko'u pahuhopu ma ke 'ano he haumāna laeo'o 'ōlelo Hawaiʻi, ua hū a'ela ku'u makemake e kākau i kēia pepa ma ka 'ōlelo Hawaiʻi. Ka Pela 'Ana A Me Ka Ho'onohonoho 'Ana I Nā Hua 'Ōlelo Hawaiʻi Ua pela 'ia a ho'onohonoho 'ia nā hua 'ōlelo Hawaiʻi ma loko o kēia pepa e like me nā lula i ho'oholo 'ia e ka 'Ahahui 'Ōlelo Hawaiʻi i ka makahiki 1978.1 'O nā hua 'ōlelo i huki 'ia mai loko mai o nā n'pepa Hawaiʻi kahiko, nā puke, nā palapala, ua pela 'ia lākou e like me nā hua 'ōlelo i ho'opa'a 'ia ma loko o ia mau n'pepa, puke a me ia mau palapala. Inā 'ike 'ia ka pela hewa 'ana ma nā nūpepa Hawaiʻi kahiko a me nā palapala 'ē a'e, ua ho'okomo 'ia nā kahaapo kihikihi me ka hō'ike p' 'ana aku i ka mea pololei o ia pō'aiapili. Inā ua kākau hou 'ia a hō'ulu'ulu pōkole 'ia paha ka mana'o a me ka 'ike i huki 'ia mai loko mai o nā puke a me nā palapala haole ma ka 'ōlelo Hawaiʻi, ua hō'ike 'ia ia mana'o a me ka 'ike maoli ma nā kuhikuhi o lalo. A ua ho'okomo 'ia nō ho'i kekahi mau 'ike i pili i ke kumuhana i wehewehe 'ia ma loko o ka mokuna ma ia mau kuhikuhi o lalo.